Strips en graphic novels

Ers en Dugomier zetten in Kinderen in het verzet een sfeervol, haast idyllisch, dorpje neer met sympathieke bewoners. Maar plots verandert dit kleine paradijs in een ware hel. De oorlog breekt uit en de nazi's doen hun intrede. Het dagelijkse leven in het dorp wordt harder, de sympathieke dorpelingen gedragen zich wat vreemder. De echte, bloederige gruwel van de oorlog wordt in de tekeningen nooit getoond, wat de stripreeks uitermate geschikt maakt voor kinderen die voor het eerst geconfronteerd worden met zoiets als 'oorlog'.

Ers & Dugomier (2017-2019), Kinderen in het verzet (delen 1 t/m 4), Le Lombard

Mijn achtjarige zoon heeft ze met plezier gelezen en mijn twaalfjarige dochter eveens. Zelf heb ik er daarna op mijn beurt volop van genoten: de vier delen van de stripreeks Kinderen in het verzet door Benoit Ers en Vincent Dugomier. In juni 1940 is Frankrijk verdeeld: het zuiden is vrij gebied. In het noorden zijn de nazi's echter baas. Deze stripreeks speelt zich af in een bescheiden Frans dorpje in bezet gebied. De bevolking weet met zichzelf geen blijf. Moeten zij de nazi's tegenwerken of gewoon verder leven alsof er niets is gebeurd? In deze moeilijke tijden zijn het drie kinderen, François, Eusèbe en Lisa - een Duits meisje dat in het dorp werd achtergelaten - die het voortouw nemen in het verzet tegen de bezetter. Zij richten een kleine drukkerij op en verspreiden pamfletten, gedrukt op behangpapier. Gaandeweg beginnen ook de volwassen dorpsbewoners in te zien dat ze de bezetter beter wat meer tegenwerken.

Kinderen in het verzet is dus perfect te gebruiken als didactisch materiaal. Hoe zouden wij zelf reageren in dergelijk uitzonderlijke situaties? Hoe zouden wij onszelf kunnen en willen aanpassen in tijden van crisis?

Doordat de hoofdrolspelers zelf drie dertienjarigen zijn, kunnen kinderen uit het eerste middelbaar zich perfect met hen identificeren. Is geschiedenis niet zoveel boeiender als het over echte mensen en kleine verhalen gaat? Is het niet makkelijker om onszelf te verplaatsen in de tijd wanneer wij dat kunnen doen aan de hand van de mensen van toen? Leerkrachten, gebruik deze strips in uw les!

Leeftijd: vanaf 12 jaar

*****


Lafebre, J./Zidrou (2015-2018), Mooie zomers (delen 1 t/m 4), Dargaud Benelux.

Een spannende stripreeks is Mooie Zomers niet, wel integendeel. Ontspannend des te meer. Het gezin Faldérault blikt terug op de vakanties van weleer, de zomers waarin zij met hun bescheiden autootje zuidwaarts trokken. Dit gebeurt niet op chronologische wijze, waardoor de kinderen van het gezin in het ene deel al wat jonger of ouder zijn dan in het andere.

De routine lijkt wél onveranderlijk. Terwijl het gezin al gepakt en gezakt zit te wachten bij de voordeur, tracht vader Pierre alsnog koortsachtig de deadline voor zijn nieuwste stripalbum te halen. Zodra het voltallige gezin dan uiteindelijk toch in de auto klaar zit, rest nog de vraag wat de bestemming zal zijn. Steevast luidt het antwoord: zuidwaarts, naar de zon!

Wat volgt is een eenvoudig avontuur, uit het dagelijkse leven gegrepen en daardoor meteen herkenbaar. De lezer hoeft geen onverwachte plotwendingen te verwachten. Enkel een warme liefde voor het gezin, gekoppeld aan een verrassend frisse blik op de wereld, vormt de kern van deze prachtige stripreeks.    

In het vierde en nieuwste deel uit deze reeks, Krijger op rust, is dan toch een klein beetje variatie geslopen. Voor één keer haalt vader Pierre dan toch eens zijn deadline. Zijn uitgever belooft hem zelfs een grote oplage van zijn stripreeks, maar dan moet hij wel eerst even een reuzenposter tekenen. Minstens een week extra werk! Gelukkig is het 1980 en is dochter Julie intussen oud genoeg om te rijden. Pierre zal zijn gezin dan wel per trein achterna reizen. Maar zodra het gezin weer herenigd is, blijken zij te moeten afrekenen met een flinke tegenslag: hun verwachte villa blijkt niet te bestaan. Alle gezinsleden zullen moeten rekenen op hun aanstekelijke enthousiasme om van hun vakantie toch nog het beste te maken. Zo wordt het dan toch nog een klein beetje spannend.

Leeftijd: vanaf 12 jaar

*****


Ducoudray, A./Anlor (2018), Te mooi om waar te zijn (deel 1 en 2), Bamboo Edition/Saga uitgaven.

Drie clochards dreigen plots hun gekoesterde telefooncel te verliezen. De politie moet tussenbeide komen. Gelukkig daagt er net op tijd een notaris op met fantastisch nieuws. Jean-Pierre, een van de drie daklozen, blijkt van zijn overleden tante een huis te hebben geërfd. Wat een meevaller! Er zit echter nog een addertje onder het gras. Het voogdijschap over de zoon van tante Aldegonne, Nicolaas, hoort ook bij de erfenis.

Nicolaas heeft het syndroom van Down en is gek van ruimtevaarder Joeri Gagarin. Jean-Pierre, bijgenaamd Amedee, zal zijn handen vol hebben met het zorgen voor de jongen en ook zijn twee beste vrienden, clochards de Bidder en Merguez, lijken alleen maar bij te dragen aan de verwarring.

Nicolaas is ervan overtuigd dat hij kosmonaut zal worden en heeft maar één wens: naar de sterren vliegen. Op een dag verdwijnt de jongen. Amedee ziet zijn erfenis al aan z'n neus voorbij gaan. Een zoektocht wordt op touw gezet.

Mooi uitgebalanceerd en verspreid over twee gelijkwaardige delen schetsen Aurélien Ducoudray (het scenario) en Anlor (het tekenwerk) het beeld van een man die niet de gewoonte heeft zijn leven onder controle te hebben. Tot zijn wanhoop wordt hij daar plots toe gedwongen, met alle gevolgen vandien. Deze grappige strip is een aanrader voor wie graag al eens mag gniffelen om andermans ellende, voor wie houdt van prachtig tekenwerk en een ijzersterk scenario dat alle kanten uit swingt. Beide delen vormen een afgerond geheel.

Leeftijd: vanaf 12 jaar

****


Hoewel de verhaallijn van deze lijvige graphic novel intrigeert, kon het geheel mij maar matig boeien. Dat ligt allicht aan het feit dat de gebeurtenissen die bepalend zijn voor het verdere verloop van het verhaal, weinig spannend werden opgetekend. Hoewel de oorlog volop woedt, dient Irmina zich te concentreren op dagdagelijkse zaken: is er nog voldoende eten in huis, blijft zij wakker tot haar man van zijn werk thuiskomt, wordt het geen tijd dat zij aan een kind beginnen ... Kortom, zij verveelt zich doorheen de ganse oorlog zowaar te pletter. De gedachte aan Howard vervaagt al snel, Irmina blijkt minder rebels dan verwacht, legt zich neer bij de feiten en komt op geen enkel moment in gevaar. De oorlog passeert vrijwel geruisloos en aan het einde rijst er weer hoop, met een zicht op een ander, authentieker leven.

Dan bereikt een onverwachte brief de bejaarde Irmina.

Het is jammer dat het verhaal achter deze prachtig geïllustreerde graphic novel niet spannender is. De schrijfster, Barbara Yelin, legt in haar voorwoord uit hoe dagboeken en brieven van haar eigen oma haar tot inspiratie dienden, maar ook hoe zij zich bij de artistieke verwerking hiervan volledige creatieve vrijheid gunde. Personages, hun achtergronden en locaties paste zij 'om verhaaltechnische redenen' aan, maar ik betwijfel of zij daarbij niet vergat om een zekere spanning op te bouwen. Het ergste wat een schrijver immers kan overkomen, is dat de plot, ondanks alle nodige en intrigerende elementen, er eigenlijk niet toe doet.

Leeftijd: vanaf 16 jaar

***

Yelin, B. (2014, Nederlandse editie 2016), Irmina, Soul Food Comics, Nijmegen.

De Duitse Irmina reist naar Londen, waar ze een opleiding wil volgen tot secretaresse. Ze leert er Howard Green kennen, een van de eerste zwarte studenten in Oxford. Hun relatie eindigt echter abrupt wanneer Irmina, gedwongen door de politieke situatie in haar land, naar Berlijn dient terug te keren. De brieven die zij aan Howard schrijft, komen ongeopend terug. Zodra de Tweede Wereldoorlog losbarst blijkt Irmina zich aan 'de verkeerde kant' van de gebeurtenissen te bevinden. Terugkeren naar Engeland is niet langer een optie. Naarmate het naziregime haar grip op de maatschappij verstevigt, lijkt een voorspoedige toekomst enkel weggelegd voor wie zich wil schikken naar Hitlers normen. Maar is Irmina niet te vrijgevochten om zich zomaar bij de situatie neer te leggen?


Larcenet, M. (2017), Het verslag van Brodeck (boek 1/2 De anderer, boek 2/2 De stilte), Dargaud Benelux.

Naar een roman van Philippe Claudel, Editions Stock, 2007.

Deze tweedelige graphic novel van Manu Larcenet (De dagelijkse worsteling, Blast, Het leven is lijden...) lijkt er schijnbaar vlot in te gaan. Hele pagina's zonder tekst nodigen uit tot een snelle lezing. Maar dat is slechts valse schijn. Gaandeweg dwingt het verhaal de lezer tot een zorgvuldige terugblik op de reeds afgelegde weg.

Brodeck wordt door zijn dorpsgenoten gevraagd om een verslag te schrijven over eerdere gebeurtenissen die zich afspeelden in hun dorp. Hoewel 'gevraagd' niet het juiste woord is. Brodeck wordt in feite onder druk gezet, geïntimideerd. De dorpelingen willen er alleen maar zo snel mogelijk voor zorgen dat hun daden begrepen en vergeven kunnen worden. Brodeck besluit twee verschillende versies te schrijven: degene die van hem geëist wordt, en degene waarin hij de eigenlijke waarheid zal vertellen. Terwijl hij rustig aan zijn verslag werkt, beginnen ook zijn eigen herinneringen hem parten te spelen. Hij herbeleeft het moment waarop een oude dame hem als kind onder haar hoede nam, nadat zijn geboortedorp werd verwoest. Maar ook zijn gruwelijke verleden als kampgevangene speelt hem parten. Om nog maar te zwijgen over wat zijn vrouw overkwam. Allemaal geen zaken om vrolijk van te worden. En dan was er de dag waarop een naamloze vreemdeling, de 'Anderer', in het dorp arriveerde.

De sfeer is gemoedelijk maar grimmig. De strikt grafische zwart-wittekeningen, zonder nuances of grijstinten, dragen alleen maar bij tot een dreigende sfeer. Wat zal Brodeck mogelijk overkomen? Al snel blijkt dat het ergste leed eigenlijk al geleden is. Er kan vooral weemoedig worden teruggeblikt, worden vergeven maar niet vergeten. Soms kan een persoon er ook bewust voor kiezen iets niét te weten, zodat er ook geen wraak zal moeten worden genomen.

Een cruciale scene is het ogenblik waarop de dorpelingen zichzelf ontdekken in de schilderijen die de vreemdeling van hen maakte. Waar zij zelf voortdurend als strikt afgelijnde zwart-witpersonages worden afgebeeld, zijn hun portretten veel genuanceerder. Een van hen merkt op: 'Je portret lijkt niet op je, en toch ben je het ten voeten uit.' Het is een waarheid waarmee de dorpelingen niet kunnen leven. Liever blijven zij vaag en ondoorgrondelijk.

Deze veelgelaagde graphic novel geeft zichzelf niet gewonnen na een eerste lezing. Herlezen is de boodschap. Eindjes aan elkaar knopen. Wat vaag is op het eerste zicht, krijgt een extra diepgang in het denkwerk dat de lezer nog verricht na de eerste leesbeurt. Sommige zaken zijn uiterst gruwelijk en tamelijk expliciet, zoals de scenes in een gevangenenkamp (een verwijzing naar de Duitse kampen in Wereldoorlog II of mogelijk naar Russische strafkampen in Siberië), maar veel wordt ook suggestief in beeld gebracht.

Waarom doen mensen de anderen de duvel aan? Hoe maakt men uit welk 'de goeie' of 'de slechte' kant is? Wat drijft iemand tot het stellen van verwerpelijke daden?

Leeftijd: volwassenen

****


Thompson, C. (2004), Een deken van sneeuw, Oog & Blik/Atlas.

'Een deken van sneeuw' (oorspr. Blankets) is een hartverscheurend, deels autobiografische verhaal van auteur/illustrator Craig Thompson (°1975, Michigan, VS). Dit boek werd kort na het verschijnen een succes, won tal van prijzen en werd inmiddels over zowat de hele wereld uitgebracht. Thompson meent dat hij de populariteit van zijn werkstuk te danken heeft aan het feit dat het wars is van enig cynisme of nihilisme, in tegenstelling tot wat hij zelf noemt de 'over-the-top, explosive action', die vaak zo kenmerkend is binnen het genre van 'alternative comics'.

In dit boek blikt de auteur terug op zijn eigen jeugd. Nauwgezet schetst hij de omstandigheden waarin hij opgroeide, als oudste zoon binnen een relatief arm, diepgelovig gezin in het noorden van de Verenigde Staten. In een eerste hoofdstuk omschrijft Thompson zijn relatie met jongere broer Phil en beseft dat hij als oudere broer op vele vlakken tekortschoot. Om te ontsnappen aan de dagelijkse pesterijen op school, de seksuele handelingen van de kinderoppas en het godvrezende wereldbeeld dat hem werd opgedrongen, vluchtte hij vaak weg in eigen tekeningen. Zomers waren steevast te heet, winters dan weer ijskoud en beide broers moesten zich dan maar samen  - en tegelijk ook alleen - doorheen enkele moeilijke jaren zien te vechten.

In hoofdstuk twee diept Thompson de ellende verder uit. Tegelijk is er ook een sprankeltje hoop. Tijdens de verplichte sneeuwkampen, door de kerk ingericht, brengt Craig het er aanvankelijk even slecht van af als op school. Gaandeweg slaagt hij er echter in om andere outsiders te herkennen, met wie hij noodgedwongen optrekt. Zo ontmoet hij Raina, een meisje met wie hij goed kan opschieten. Na afloop van het kamp blijven de twee met elkaar contact houden. Al snel wordt duidelijk dat zij erg aan elkaar gehecht zijn geraakt.

In het derde hoofdstuk mag Craig uiteindelijk twee weken gaan logeren in het ouderlijke huis van zijn vriendin. Daar maakt hij kennis met Raina's adoptiebroer Ben, die het Downsyndroom heeft, en zus Laura, een mentaal gehandicapt meisje. Bovendien staan Raina's ouders op het punt te scheiden en zijn zij nooit tegelijk in het huis aanwezig. Raina draagt hierdoor een zware verantwoordelijkheid en de hele situatie weegt op het gezin. Al snel groeien Craig en Raina naar elkaar toe. Zij naait voor hem een deken, hij brengt een muurschildering aan boven haar bed. 's Nachts slapen ze stiekem samen tot Raina's moeder in alle vroegte thuiskomt van haar werk. Dan zoekt Craig telkens zijn eigen bed in de logeerkamer weer op. Ernstige twijfels steken echter de kop op: is dit zondig? Dienen zij zich te spiegelen aan Adam en Eva, die door te doen wat niet mocht de zondeval uitlokten? Het wordt steeds moeilijker om aan de realiteit te ontkomen. Aan Craigs bezoek zal een einde komen en Raina is merkt op dat haar familie uit elkaar valt. Des te hardnekkiger hecht ze zich aan Craig, maar onvermijdelijk zet de dooi weer in. De sneeuw smelt.

Na deze lange en intense logeerpartij tracht Craig Thompson de draad van zijn eigen leven weer op te pikken. Hij tracht na te gaan hoe deze ervaring zijn blik op de wereld veranderde. Hoe staat hij tegenover zijn broer, van wie hij gaandeweg is vervreemd? Hoe maakt hij zijn ouders duidelijk dat hij twijfelt aan zijn/hun geloof? Wat moet hij beginnen na het behalen van zijn diploma? Beetje bij beetje wordt het verhaal pijnlijker. Opgroeien en loslaten is moeilijk voor wie op het punt staat volwassen te worden, maar er is geen weg terug.

De auteur tekende nauwgezet een verhaal bij elkaar dat zo realistisch is, dat het gaandeweg te pijnlijk wordt. Melancholie en verlangen loeren steeds om de hoek en delen mokerslagen uit die hard aankomen. Het tekenwerk is prachtig en het verhaal herkenbaar. Iedere jongvolwassene zou dit boek een keer moeten lezen, al was het maar om zich te kunnen wapenen tegen mogelijke tegenslagen, tegen twijfels over liefde en/of geloof, tegen het onthechten van het gezin waarin men opgroeide. 'Een deken van sneeuw' is als hoogtepunt binnen Thompsons oeuvre een onmiskenbaar meesterwerk.

Leeftijd: vanaf 16 jaar

*****